Shakespeare & Co


 

William Shakespeare schreef in de 16e eeuw een aantal toneelstukken (en gedichten) die in Europa en daarbuiten nog steeds worden opgevoerd. De BBC bracht alle toneelstukken uit op televisie in de jaren '80. Enkele jaren geleden is alles op dvd gezet. De prijs van deze BBC-box is inmiddels gedaald tot zo'n 90 euro (september 2009), exclusief verzendkosten. Bestellen is alleen mogelijk met een creditcard (www.bbcshop.com).
Bij de theaterboekwinkel in Amsterdam kan men ook de losse delen kopen. Hieronder volgt een bespreking van de stukken. De volgorde is willekeurig. Daartussen staan nog enkele toneelstukken en films van andere auteurs besproken.
De hele Shakespeare-serie is door mij gecomprimeerd op dvd voor vertoning op de computer ten behoeve van studiedoeleinden. Informeer voor een exemplaar; tegen kostprijs.

De toneelstukken van Shakespeare hebben de volgende kenmerken. Hierbij moet men bedenken dat Shakespeare de stukken schreef die in zijn tijd veel gevraagd werden. Zo was het publiek dol op stukken met historische figuren, vroegere Britse vorsten.

1. Shakespeare is breedsprakig, houdt van allerlei taalvondsten.

2. Hij geeft erg veel acteurs een rol.

3. Zijn oorspronkelijke teksten hebben een speelduur van 2,5 uur of meer.

4. De stukken zijn overwegend geschreven voor mannelijke rollen.

5. Hij laat zijn personages innerlijke gedachten luidop uitspreken.

6. Het karakter van hoofdpersonages is vaak psychologisch erg uitgediept.

7. Niet alle stukken werden op schrift gesteld; enkele stukken zijn niet geheel van zijn hand.

8. Sommige verhaallijnen zijn afkomstig uit andere teksten en niet volledig origineel.

Jozef van Kessel,

Eindhoven, 2007
 

Eind goed, al goed
 

"The bitter past, more welcome is the sweet." zo eindigt de koning in het toneelstuk 'Eind goed, al goed' van W. Shakespeare. Na het zuur komt het zoet?

De 37 toneelstukken van Shakespeare zijn alfabetisch gerangschikt in de dvd-box van de BBC. Op de website staat de volgorde van vertoning op de Britse tv, met Romeo en Juliet als eerste. Het alfabetisch gezien eerste stuk All that ends well gaat over een vrouw die de liefde van haar man moet zien te winnen. Dit leidt tot allerlei verwikkelingen, maar komt, onwaarschijnlijk genoeg, toch nog tot een goed einde.
'Eind goed al goed' is een komedie. Behalve komedies is Shakespeare bekend van zijn tra­gedies en koningsdrama's.

Koning Jan
 

Het stuk 'Koning Jan' is een van de koningsdrama's van Shakespeare. Het stuk is een echt kostuumdrama. In de BBC-versie is de hoofdrol van L.Rossiter en een bijrolletje door John Thaw.

Op de foto is links Koning Jan te zien. De koning van Oostenrijk wordt gespeeld door Gordon Kay, in het midden van de foto. Helemaal rechts op de rug gezien met hermelijnen mantel staat de koning van Frankrijk.
Het draait ook in dit stuk van Shakespeare om trouw, intrige en verraad. Er wordt iemand (bijna) de ogen uitgestoken, maar de schurk die de opdracht had gekregen hervindt tijdig zijn geweten.
 Koning Jan wordt opgevolgd door Hendrik III. In historische volgorde komen na dit stuk: Edward III, Richard II, Hendrik IV, Hendrik V, Hendrik VI, Richard III en Hendrik VIII. Men noemt het wel historische stukken, maar dat betekent niet dat het allemaal zo echt ge­beurd is met de Engelse koningen. Ze dragen op toneel uiteraard altijd een kroon. Evenals in de Amerikaanse historische naspeelfilms wordt er een flinke scheut psychologie, machtsstrijd en soms wat romantiek aan toegevoegd. Het stuk Edward III is niet helemaal door Shakespeare alleen geschreven.
 

Richard II
 

Richard II is het eerste stuk uit de serie historische stukken die vanaf 1978 door de BBC zijn uitgezonden. Richard II wordt gespeeld door Derek Jakobi, zijn opvolger Hendrik IV door John Finch.
Het gaat vooral om macht en intrige. Vrouwen komen er nauwelijks aan te pas in dit stuk. Richard II heeft Edward III als zijn grootvader. Met name de monologen van Richard II zijn knap gespeeld. Richard II was een jonge, onervaren koning.

Op de foto een scène uit het begin van het stuk waarin zijn opvolger (Hendrik IV) de ko­ning begroet. Met de koning loopt het slecht af. Het stuk is een paar keer in Nederland op­gevoerd.

 

Hendrik IV (Pirandello)

In mijn geheugen zat nog iets van Hendrik IV. Ik heb een stuk ooit gezien in 1973 van de Haagse Comedie. In 1987 zag ik het stuk opnieuw, toen met Ramses Shaffy in de hoofdrol. Maar het stuk is niet van Shakespeare, maar van Luigi Pirandello, een Italiaans auteur. Ik heb de data even opgezocht bij TIN. Het stuk is ook weer verfilmd.

Even gezocht op internet, juni 2007 is er weer het Pirandello Festival in Helmond. Voeren ze daar ook Dario Fo op? Stichting Theaterplan komt in 2007 wel met Mistero Buffo in Eindhoven, Strijp S. Ik had nog contact gehad met Theaterplan, want ik heb hier veel tekstboekjes van Fo liggen, ook met liedteksten. Ze zijn het nooit komen ophalen. Ik heb last van de vuile lucht in Strijp S, dus ik heb ze zelf ook nog niet gebracht.

Hendrik IV deel 1

Ik heb Hendrik IV deel 1 'tussen de bedrijven door' bekeken. Er is oorlog onderling, tussen mannen. De reden van de oorlogvoering is nogal onduidelijk. Kennelijk is oorlogvoeren een natuurlijk gegeven in een koningsdrama.
 
De koning speelt hier echter een minder grote rol. Hendrik IV kampt met zijn geweten, hij heeft immers Richard II afgezet. Een belangrijke rol is weggelegd voor Falstaff, een ko­misch type die vaak terzijdes levert aan het publiek. John Falstaff gaat om met de Prins van Wales, de troonopvolger en zoon van Hendrik IV.

Een andere belangrijke rol is die van de vijand, in de persoon van Hotspur (Percy). Deze rol werd aanvankelijk door acteurs gezien als de hoofdrol. Kenmerkend voor Shakespeare is de sterfscene waarin de dodelijk getroffene nog zijn laatste fraaie proza uitstort.
 
Na deel 1 volgt uiteraard deel 2.

Hendrik IV deel 2
 

Het verhaal zet zich voort in twee lagen, die van Sir John Falstaff, een bedelaar die omgang heeft met de Prins van Wales, de latere Hendrik V. Het tweede perspectief is vanuit het koninklijk milieu. Hendrik IV blijft met zijn gewetenswroeging. Hendrik IV wordt ziek, en de Prins van Wales wil de zieke koning maar al te graag opvolgen. Hij is erg begerig naar de kroon.

In een slotscène ontmoetten Falstaff en de nieuwe koning elkaar nog eens, laag en hoog. Maar kennen zij elkaar nog? Ziet Hendrik V hem nog wel staan? Dit leidt tot een dramatisch einde van het stuk.
 

Hendrik V
 

Hendrik V is tweemaal verfilmd, in 1944 door Orson Welles en in 1989 door Kenneth Branagh. Koning Hendrik V was een geliefd vorst bij het volk, hij vocht ook mee in de oorlog tegen Frankrijk. In de film levert dit nogal bloedige en ook modderige scènes op.

Hendrik V trouwt met de Franse prinses Katharina, en zo komt het uiteindelijk toch nog allemaal goed. Het stuk heeft enkele nationalistische elementen door de strijd tegen Frankrijk.
 
De stukken Richard II, Hendrik IV, deel 1 en 2 en Hendrik V vormen een doorlopend verhaal. In 1997 maakte de Vlaamse auteur Tom Lanoye een bewerking van alle stukken, inclusief de stukken Hendrik VI (delen 1 t/m 3) en Richard III, getiteld 'Ten Oorlog'. Ten Oorlog omvatte drie delen en duurt samen negen uur lang. In de oorspronkelijke versies duren Hendrik IV vijf uur, Hendrik V bijna drie uur, Hendrik VI tien uur en Richard III vier uur. Men had toen alle tijd voor toneel.
 

Het katje getemd
 

Deze komedie De getemde feeks van Shakespeare speelt zich af binnen een toneelstuk dat wordt opgevoerd. Deze openingscène laat men meestal weg, maar in de musicalbewerking Kiss me Kate uit 1953 komt het dubbelspel toch weer terug. De filmversie is toen in 3D en stereo uitgebracht, en is nog steeds op dvd verkrijgbaar trailer. Op internet en dvd circuleren zowel de musicalversie, als de filmversie.

Is het ironie of ernst? Het is in elk geval om bij te lachen. En lachen is tegenwoordig verboden, dat weet u. De autoriteiten kunnen het niet verdragen.
 
Ik herinner me nog het best de bioscoopfilm van The taming of the shrew met Richard Burton en Elisabeth Taylor. We keken natuurlijk allemaal met spanning ernaar uit of de man, Petruchio, de feeks, Katerina, onder controle kreeg. Er tussendoor speelt nog een andere liefdesaffaire. In deze filmversie komt Katherina beter uit de verf dan in de BBC-bewerking.
 
In de film en de tv-bewerking van het stuk zijn gewelddadigheden achterwege gelaten. Zo niet in recente opvoeringen van Toneelgroep Amsterdam en het NNT. De regisseur van TA geeft er een nogal zwaarwichtige analyse aan. Hij analyseert het huwelijk in de moderne tijd. Deze regie laat de introductiescène wel intact.
 
De BBC heeft in de tv-bewerking 1980 John Cleese in de hoofdrol geplaatst, en dat bekwam hem wel. Ook hier ontbreekt de relativerende openingscène. De vertaler Jan Jonk noemt het stuk 'Het Katje getemd', de 19e eeuwse vertaler Burgersdijk spreekt over 'De snibbe getemd'. Als een running gag bazuinen Jan Jonk en zijn uitgeverij al jarenlang elk jaar dat zijn complete vertaling van Shakespeare's werken zal verschijnen. Meulenhoff-Manteau zegt in 2007 met een nieuwe vertaling te komen.
 

 
Romeo en Juliet
 

Romeo en Juliet, twee tieners, treffen elkaar op een gemaskerd bal in de stad Verona. Romeo had aanvankelijk een oog op een andere schoonheid, maar Juliet overtreft zijn Rosaline. Voor Romeo telt vooral de uiterlijke schoonheid, dat zet zijn hart in vuur en vlam. Juliet zou worden uitgehuwelijkt aan Paris. Het is liefde op het eerste gezicht tussen Romeo en Juliet, en dat bespoedigt de verdere handelingen in deze liefdestragedie van Shakespeare.

Dan volgt de beroemde balkonscène. In de vertaling van Burgersdijk zegt Juliet het volgende:
 
Wees een andere naam! Wat is een naam? Het ding, dat roos nu heet, geurde, als 't een andere naam had even lieflijk. Ook Romeo zou, waar' Romeo niet zijn naam, zijn eigen, volle, dierbare waarde houden. O Romeo, werp af uw naam, en neem voor uwen naam, die van u zelf geen deel is, mij zelf geheel.
 
Romeo moet in de visie van Juliet (hoor mij!) dus afstand doen van zijn naam. Alleen dan kan hij Juliet bereiken. Ze zullen zich in het diepste geheim voor de kerk laten trouwen. Juliet is nog maar veertien.
 
Hun beider families zijn echter in staat van oorlog met elkaar. Dit leidt tot een zwaardgevecht tussen de jongeren uit beide kampen. De jonge liefde wordt maatschappelijk niet geaccepteerd. De vader van Juliet dwingt haar met Paris te trouwen.
 
Er ontstaat op het marktplein een gevecht tussen Tybalt en Mercatio, de vriend van Romeo. Mercatio raakt dodelijk verwond. Romeo neemt wraak en doodt Tybalt. Romeo vlucht. Hij wordt verbannen uit de stad.
 
De verzorgster van Juliet brengt haar het slechte nieuws. Juliet had al een touwladder aangeschaft om het beklimmen van het balkon te vereenvoudigen. Als ze hoort dat Romeo verbannen is, denkt ze hardop aan zelfmoord. De verzorgster weerhoudt haar hiervan.
 
Romeo verblijft bij Lorenzo, de monnik. Die vertelt hem dat hij verbannen is. Ook bij Romeo slaan de stoppen door, hij wil zichzelf van het leven beroven. Lorenzo houdt hem tegen.
 
We zien Romeo dan bij Juliet, hij kleedt zichzelf aan. Romeo heeft Juliet die nacht bezocht en de liefde met haar bedreven, zoveel is wel duidelijk. Romeo kan maar niet vertrekken bij Juliet. Het wordt ochtend, want leeuwerik zingt, en niet de nachtegaal. Juliet kent haar vogels. Haar moeder is in aantocht. Romeo klimt met het touwladder van het balkon. Juliet blijft huilend achter. Haar moeder denkt dat ze om de dood van Tybalt huilt. Julia huichelt dat ze de moordenaar, Romeo, graag wil laten vergiftigen. Haar moeder vertelt dat Juliet komende donderdag zal trouwen met Paris. Juliet zegt dat ze liever met Romeo trouwt, dan met Paris. Haar vader begrijpt haar niet zo goed.
 
De monnik Lorenzo die het huwelijk heeft gesloten bedenkt een list, zodat beiden elkaar nog kunnen ontmoeten, maar het zal anders aflopen. Het noodlot slaat toe.
 
Juliet moet dus trouwen met Paris. De monnik bedenkt dat Juliet een gif moet slikken waardoor ze schijndood lijkt. Dit lukt, ze wordt opgebaard in de grafkelder. Tybalt ligt daar al opgebaard. Romeo verneemt te laat van de list en bezoekt de grafkelder. Daar treft hij zijn rivaal Paris. Paris denkt dat Romeo het graf wil schenden en er ontstaat een gevecht waarbij Paris de dood vindt. Romeo denkt nog steeds dat Juliet werkelijk dood is. Dit is voor hem het einde, hij slikt een dodelijk vergif. De monnik Lorenzo bezoekt de grafkelder. Juliet ontwaakt nu. Lorenzo ontvlucht de kelder. Juliet slaat de hand aan zichzelf met een dolk.
 
Soldaten ontdekken het drama dat zich in de grafkelder heeft afgespeeld. Men begrijpt niet dat Juliet zich nogmaals heeft gedood. De vader van Romeo duikt dan op, zijn vrouw is uit verdriet overleden. De monnik Lorenzo vertelt dan de ware toedracht: dat Romeo en Juliet man en vrouw waren. Hij bekent dat hij Juliet een slaapdrankje heeft verstrekt waardoor ze dood leek. Romeo kreeg het bericht te laat. Lorenzo heeft nog getracht Juliet uit de kelder te halen, maar tevergeefs. Hij bekent schuld. De familievete komt ten einde.
 
De ontknoping van het stuk kan wat verschillen per regisseur. Ik herinner me de versie onder de regie van de Vlaamse regisseur Dirk Tanghe in een tv-registratie op de KRO-tv (1991). Sommige regisseurs laten Juliet gewoon in leven, het verschilt een beetje per tijdgeest. Wat wil het publiek?
 
Juliet dankt de aanbidding door Romeo aanvankelijk aan haar uiterlijke schoonheid. Gelukkig heeft ze in dit stuk nog aardig wat tekst van Shakespeare meegekregen. Het is van belang dat beide rollen door tieners worden gespeeld. Ze zijn jong, verliefd, wanhopig en instabiel. Hun jeugd maakt hun gedrag tegenover de volwassen wereld geloofwaardig. De tragedie speelt zich af boven hun hoofden terwijl ze daar geen enkele zeggenschap over hebben. Shakespeare heeft hen de dood in gedreven. Maar was dat niet onontkoombaar?

 
De Rozenoorlogen
 

Tegenwoordig besteedt men op de middelbare school in het taalonderwijs geen aandacht meer aan het toneel. Ik heb daar vroeger nauwelijks last van gehad, want ik woonde in een dorp en zat op een streekschool. Er was in de verste verten geen schouwburg te bekennen. Met de bus kon je naar Eindhoven, maar dan liep je wel het gevaar de laatste bus te missen.
 
In Helmond werd ook een theaterzaal gebouwd, maar toen waren we al verhuisd naar Eindhoven. Men had daar op de plaats van een voormalig klooster dat tijdens de oorlog dienst had gedaan als gemeentehuis een hoge schouwburg gebouwd. Onder de zaal was er een klein zaaltje voor experimentele voorstellingen. Het toneelgezelschap was Globe, maar dat was lange tijd in Amsterdam gevestigd. Eindhoven had toen in Strijp ook nog theaterwerkgroep Proloog, en in enkele oude fabriekspanden in Geldrop werd ook geëxperimenteerd.
 
De subsidiering van het toneel door gemeente en provincie werd echter afgebouwd, men moest het voortaan doen met landelijk geld. Als een soort Kultuurkamer besluit de Cultuurraad periodiek over de voortzetting van de subsidie. Acteurs zijn niet meer in vaste dienst van het gezelschap, men scharrelt maar wat rond. Er is ook een overaanbod van acteurs op de arbeidsmarkt.

De toneelcyclus De Rozenoorlogen wordt gevormd door historische drama Hendrik VI in drie delen, gevolgd door Richard III. Hendrik VI is in Nederland nooit opgevoerd, Richard III daarentegen vele malen, in 2004 nog door Zuidelijk Toneel Hollandia en in 2006 door het RO-theater. Het stuk Hendrik VIII past niet in deze serie, en is evenmin ooit opgevoerd.
 
Na Richard III komt Hendrik VII aan het bewind, en dan pas Hendrik VIII. Richard III vermoordt in het theaterstuk van zijn naam diverse concurrenten. Tenminste, zo stelt Shakespeare het voor. De aanloop tot Richard III wordt gevormd door het drieluik van stukken over Hendrik VI.
 

 
Hendrik VI deel 1
 

De regie van Hendrik VI deel 1 is heel anders dan de delen over Hendrik V. Het wordt gebracht als toneelstuk in het originele ronde theater uit de tijd van Shakespeare. Dat maakt het tot een soort pistache, bijna een stripverhaal. Het stuk is daarmee niet zo zwaarwichtig meer. Het zou anders een draak van een stuk worden.
 
In Nederland is het stuk na de oorlog nooit opgevoerd. In het stuk speelt de oorlog tussen Engeland en Frankrijk een belangrijke rol. In Frankrijk wordt de figuur van Jeane d'Arc opgevoerd, die uiteindelijk op de brandstapel zal belanden. Een tweede thema is de ontwikkeling van de strijd tussen twee Engelse vorstenhuizen, die van de witte (York) en rode rozen (Lancaster). Dit mondt later uit in de Rozenoorlogen.
 
Hendrik VI is niet zo'n sterke vorst in dit strijdgewoel. Hendrik VI wordt door Suffolk gekoppeld aan de Franse prinses Margaret. Hier opent deel 2 van deze serie mee.

De acteurs spelen enkele dubbelrollen. Zij laten zien dat je alles kunt spelen, al was het maar als tijdverdrijf. Dit maakt het toch een leuk stuk om te zien. Eentje kijkt zelfs bij het afgaan even snel de camera in: wat heb ik hier aan mijn stok hangen? Op de achtergrond regeert de koning, temidden van de chaos. Het volk mort.
 
Het is misschien ook goed om af te sluiten met de visie van Justus Meyer over dit stuk. Hij stelt dat hij het stuk onvoldoende interessant vindt om er diep op in te gaan. Het stuk wijst zichzelf. Ook de historische feiten zijn niet van belang voor Nederland. De trilogie is in Nederland dan ook nooit uitgevoerd. Meyer ziet trouwens diverse parallellen in de strijd om de macht en het tijdperk onder Hitler.
 

Maar noch het stuk, noch de geschiedenis is voor den Nederlandschen lezer van voldoende belang om daar dieper op in te gaan, te minder, wijl de grenzenlooze verwarring voor en tijdens de Rozenoorlogen, en het karakter van den bigotten, wereldvreemden en willoozen Henry VI er uitstekend in uitkomen.
Pag. 124, De schoonheid van Shakespeare II, De Koningsdrama’s, J. Meyer, 1949, Utrecht
 

Hendrik VI deel 2
 

Er wordt veel gevochten, bloed vergoten in dit deel 2. De BBC geeft dan ook 12 jaar als minimumleeftijd mee. De strijd tussen de rode rozen (Lancaster) en witte rozen (York) begint zich te ontrafelen. Hendrik VI (Lancaster) en zijn vrouw Margaret blijven in leven. De kardinaal sterft, de rol van de kerk is in het verdere strijdgewoel onbetekenend. Margaret kan het niet vinden met Eleanor, de vrouw van de hertog van Gloucester. Eleanor gaat ten onder. Margaret is door de hertog van Suffolk in deel 1 aan Hendrik VI gekoppeld, maar ze onderhoudt een intieme relatie met Suffolk. Suffolk doodt Gloucester, maar komt zelf ook aan zijn einde. Suffolk wordt gedood door piraten. Zijn hoofd wordt aan Margaret voorgeschoteld. Margaret speelt in het hele stuk een belangrijke rol, en weert zich kranig, anders dan haar zwakke echtgenoot Hendrik VI die flauw valt als hij hoort van de dood van Gloucester.

Ondertussen breekt ook een volksopstand uit onder aanvoering van John Cade, dit is aangezet door de hertog van York. Cade krijgt het volk mee, maar verbrandt wel boeken en brengt een intellectueel ter dood. Dit kan nooit goed aflopen, en John Cade moet vluchten. Uiteindelijk wordt ook het hoofd van John Cade aan Hendrik VI aanboden, die de vinder tot ridder slaat.
 
De hertog van York heeft enkele krachtige zonen, waaronder de latere Richard III. Zij claimen het recht op de troon, hun Richard II is immers door Hendrik IV afgezet en gedood. Men trekt naar London toe, waar koning Hendrik VI en Margaret het parlement bijeen hebben geroepen.
 
Is er dan nog plaats en tijd voor democratie? Dat zal blijken in deel 3.
 

Hendrik VI deel 3
 

De strijd tussen de huizen van Lancaster (rode roos) en York (wit) zet zich voort in deze zwarte tragedie.

Koning Hendrik VI (Lancaster) wordt onttroond door Edward IV (York), maar keert toch enkele malen terug. Margaret staat voor Hendrik VI in de frontlinies. Margaret vlucht naar Frankrijk.
 
Daar ontmoet ze Warwick, die aanvankelijk voor York vocht, maar daar van kamp wisselt. Warwick krijgt Clarence, de broer van Edward IV, ook zover om over te lopen. Warwick komt aan zijn einde, de sterfscène duurt minutenlang.
 
Aan het eind heeft Edward IV toch gewonnen. Zijn broer, de latere Richard III, heeft voor de ogen van Margaret haar zoon gedood. Richard III gaat naar de Tower waar Hendrik VI gevangen zit. Ook hij komt aan zijn einde.
 
Dit is de aanloop naar de koningsschap van Richard III.
 

Richard III

Edward IV is koning geworden, maar zijn broers hebben ook aspiraties in die richting. Een van de broers grijpt naar de macht en ruimt alle mogelijke troonopvolgers uit de weg. Hij vindt daarin de steun van Buckingham.
 
Koning Richard III richt zich bij aanvang van het stuk regelmatig tot het publiek. Hij is dan nog niet tot koning gekroond, maar moet steun vinden bij medestanders en het volk. Met hulp van Buckingham zet Richard zijn manipulaties in gang. Wij zijn als publiek getuige van al zijn slechtheid. Shakespeare legt het er nogal dik bovenop: hier is geen twijfel mogelijk, dit is een slechterik.
 
Het hoofd van Buckingham moet ook rollen. Eenmaal gekroond stijgt de machtswellust van Richard III nog verder. Medestanders van Richard III lopen echter over naar de tegenpartij. Het komt tot een bloedig gevecht. Richard III komt ten val van zijn paard. Een nieuwe troonopvolger, Hendrik VII, trouwt met iemand uit het huis van York. Voorlopig is de vrede weer hersteld.
 
In dit stuk is het kwaad herkenbaar in de persoon van Richard III. Dit was anders in Hendrik VI waar de beide huizen van Lancaster en York de rozenoorlogen voerde. Hier ontbrak elke leiding en elk overzicht. De angst van onwetendheid, oorlog en chaos hing in de lucht. Bij Richard III weten we waar we bang voor moeten zijn.
 
De macht van Richard III bestaat uit de steun die hij krijgt van zijn adviseurs. Hij kan de steun van zijn adviseurs afdwingen, hen bedreigen met de dood: een enkeltje Tower. De adviseurs kunnen zich tegen hem keren, wat dan ook gebeurt aan het eind van het stuk. In het strijdgewoel smeekt Richard III dan om zijn paard, dat hij verloren is. Zonder paard kan hij niks beginnen.
 
De BBC vindt de tv-registratie geschikt voor alle leeftijden, ook al komt Richard III op beestachtige wijze aan zijn einde.

 
Hendrik VIII
 

De zoon van Buckingham uit Richard III is in het stuk over koning Hendrik VIII nog in leven. Buckingham belandt onder Hendrik VIII echter ook in de Tower. De Tower was meestal het eindstation. Ten tijde van Hendrik VII en Hendrik VIII vonden heel wat schijnprocessen plaats tegen vermeende tegenstanders van de vorst. Shakespeare gaat hier niet al te diep op in. Echte onafhankelijke rechtbanken had men op dit niveau toen nog niet: de koning was bestuurder en rechter tegelijk.
 
Hendrik VIII gaf veel geld uit aan feesten, en in het stuk zijn enkele van die pracht-en-praalscenes opgenomen. In het stuk spelen twee kwesties: de echtscheiding van Hendrik VIII met Katarina van Aragon, en de afscheiding van de rooms-katholieke kerk in de persoon van de kardinaal van Wolsey. Wolsey was behalve kardinaal ook eerste minister en was bovendien erg rijk. Hij verbraste net zoveel als Hendrik VIII zelf.
 
Hendrik VIII had uit zijn eerste huwelijk met Katarina geen zoon verkregen die de troon kon opvolgen. In die tijd werden dochters als troonopvolger niet geaccepteerd. Hendrik VIII had bovendien wel oog voor het vrouwelijk schoon, en ging dan ook vreemd met Anna van Bolein. Met haar wilde hij officieel trouwen voor de kerk.

Kardinaal Wolsey verzette zich tegen het huwelijk, hij had een andere partij in gedachten. Onderwijl werd Katarina opgeroepen om voor een rechtbank te verschijnen, met de koning en kardinaal als rechters, maar zij weigerde te komen.
 
Hendrik VIII onderschepte een briefwisseling van Wolsey, en zette hem uit zijn ambt. Hiermee was de scheiding van de rooms-katholieke kerk en het Engels koningshuis een feit. Katarina werd opzij gezet en zou van ellende sterven. Zij komt in dit stuk wel goed uit de verf.
 
Het stuk eindigt met de geboorte en de doop van Elisabeth I, de dochter van Anne van Bolein.
 
Verder kwam Shakespeare in zijn tijd niet. Elisabeth I was ten tijde van Shakespeare koningin van Engeland. Anne van Bolein was allang gestorven, na een verblijf in de Tower. Na Katarina en Anne nam Hendrik VIII nog vier vrouwen tot zich. De katholieke kerk kon zich hier al niet meer mee bemoeien.
 
Dit was het laatste historische stuk dat onder de naam van Shakespeare is verschenen. Er is enige twijfel of alle teksten uit dit stuk wel van zijn hand zijn. Meyer spreekt in zijn boek over de koningsdrama's dat vlak na de oorlog verscheen (1949) zelfs over de 'collaboratie' van Shakespeare met een andere auteur. Collaboratie betekent samenwerking.
 

 
Romeinse tragedies
 

Ik zal binnenkort beginnen aan de bespreking van de Romeinse tragedies van Shakespeare: Coriolanus, Julius Caesar en Antony en Cleopatra. In deze stukken komen historische figuren voor, maar de gebeurtenissen in het stuk zijn pure fictie. Dat geldt trouwens ook voor het stuk Titus Andronicus. De Romeinse tragedies sluiten hopelijk goed aan op de parlementsverkiezingen van 22 november 2006. Hier ga je toch geen komedies bij bespreken. Maar als de nood aan de man komt, dan pak ik Veel gedoe om niets er nog wel bij.
 
Tijdens het Holland Festival 2007 worden enkele Romeinse tragedies opgevoerd in Amsterdam. Het Holland Festival is allang niet meer in de provincie.

Groter plaatje

De BBC Collection is ook te leen in enkele grote bibliotheken, Amsterdam, Rotterdam en Maastricht. Dat is dan de dvd-versie. De VHS-versie is ook nog te leen, deze bevat mogelijk nog een Nederlandse ondertiteling van de NOS.
 
In de openbare bibliotheek van Eindhoven heeft men de volgende collectie: De koopman van Venetie, Romeo en Julia, Much ado about nothing, Henry V, King Lear, Hamlet, De getemde feeks en Macbeth. Dit is zeg maar de Shakespeare canon in Eindhoven. Alle teksten heeft men ook in het Engels en Nederlandse vertaling, vaak met commentaar.
 
In de winkels vind je eigenlijk alleen Romeo en Julia en King Lear afgeprijsd. In de superboekwinkel een toneeltekst Het temmen van de feeks.

 
Solaris
 

Ik heb de film Solaris wel eens eerder gezien op tv. Voor zover ik me kan herinneren heb ik de film toen niet helemaal uitgekeken, vanwege de langdradigheid en duur van de film, 2,5 uur. De film is weer eens vertoond in oktober 2006 op Arte, in Duitstalige versie.

Er circuleren diverse illegale kopieën van deze film op internet. Vaak in het origineel, Russisch, of een andere taal, zodat het nog moeilijk te volgen is. Het verhaal speelt zich voornamelijk af in een ruimtestation vlakbij de planeet Solaris. Deze planeet oefent psychologische invloed uit op de hoofdpersoon. De film begint met beelden van een wetenschappelijke bespreking over de ruimtereis naar Solaris. 
 
In de eerste minuten zie je de hoofdpersoon wandelen in de omgeving van zijn huis. Hij loopt in de achtergrond, schijnbaar achter een boom door. Dit blijkt echter niet het geval. Hij bevindt zich verder weg, hij loopt achter enkele bosjes. Dan verschijnt hij opnieuw in beeld.
 
De kijker moet ondertussen een inschatting maken: de man komt niet achter de boom tevoorschijn, hij is kennelijk verder weg. Hoe lang duurt het voordat hij weer tevoorschijn komt? De inschatting hangt af van de afstand tussen de boom en de bosjes. Die afstand kan je in een eendimensionaal veld (met een oog) echter niet maken.
 
Mijn eigen inschatting was in elk geval foutief. Ik dacht dat de afstand tussen boom en bosjes groter was, en dat het dus langer zou duren vooraleer hij weer tevoorschijn kwam. Naar mijn gevoel kwam hij namelijk te snel weer in beeld. Ik heb dit fragment nog eens nagekeken op de film, er is geen trucage.
Ach, u moet maar bedenken: het is maar een film.
 
 

Stalker

Bij Van Leest en Moskwood.nl kan je de dvd-film Stalker (1979) van Andrei Tarkovsky kopen. Bij Van Leest kost de dvd 50 euro, bij Moskwood 30 euro. De film werd in oktober 2006 vertoond op de satellietzender Arte. In het tv-programma Zomergasten 2006 van de VPRO-tv was het laatste deel van de film te zien. Dit was het programma met de filosoof Ad Verbrugge.
 
Tarkovsky is meer bekend van zijn film Solaris. Ook bij die film val je bijna van verveling in slaap. De aanleiding om de film Stalker toch te bekijken is de titel. Op de dvd-doos staat de Russische titel rechts onderin. De Russische titel spreek je uit als 'stalker', het is kennelijk ontleend aan dit Engelse woord.
 
Het Russische woord stalker heeft in deze film uit 1979 de betekenis van gids, een verkenner van een onbekend en verboden gebied. Tegenwoordig heeft het woord stalker een andere betekenis. De term komt uit de jachtwereld. In de jacht zijn er verkenners nodig die het wild zoeken en opjagen. Hier krijgt het al een wat negatieve betekenis. Tegenwoordig betekent stalken het stiekem bespieden en lastig vallen van een ander. 

De stalker in deze film neemt twee personen, een schrijver en een wetenschapper, mee naar de verboden Zone. Ze vertrekken met een jeep langs de spoorlijn, en nemen dan een handkarretje per spoor, dwars door een verwoest gebied. De film verandert dan van zwart-wit naar kleur. Ze komen uiteindelijk aan in de Zone, kunnen dan niet terug. Via rioolbuizen bereiken ze een gebouw waar de telefoon nog afgaat en elektriciteit aanwezig is. Maar ze betreden niet een bepaalde kamer. Bij betreding van die kamer zouden alle wensen van een persoon in vervulling gaan. Men durft de kamer niet in te gaan. Ze keren uiteindelijk weer terug. De film wordt weer zwart-wit.
 
In de teksten die over de film zijn geschreven refereert men vaak naar de ramp in Tjsernobyl in 1986. Men beweert dat de film zou op deze locatie is opgenomen. Dit is echter niet het geval. In een van de eindbeelden is wel een elektriciteitscentrale te zien die lijkt op die van Tsjernobyl. De film is voornamelijk gemaakt op locaties in Estland.
 
Behalve dat de film een filosofische inslag heeft refereert de film duidelijk naar een nucleaire ramp. De wetenschapper vindt een klein apparaat dat doet denken aan een kernbom. Wetenschappers die de zone rond Tsjernobyl bezoeken noemen zich stalkers.
 
De film wordt vertoond in twee delen. Tarkovsky noemt het medium film een kunstvorm met een 'verzegelde tijd'. De tijd staat stil en kan worden gekneed. De kijker moet het besef van tijd verliezen. De film Stalker loopt in zoverre goed af, dat alle drie de bezoekers van de verboden zone weer levend terugkomen. De stalker zelf is uitgeput, maar zijn vrouw en kind pikken de draad van het leven weer op.

 
 
Titus Andronicus
 

Titus Andronicus is een toneelspel van Shakespeare over de eindeloze wraak die personen op elkaar plegen. Het stuk is niet geschikt voor publiek dat even een avondje gezellig uit wil.
 
Een bekend fragment uit het stuk gaat over het doden van een vlieg. De hoofdrolspeler, Titus Andronicus, maakt hier ernstig bezwaar tegen. Er zijn dan al enkele bloedige moorden gepleegd, en het moorden gaat alleen nog maar door.
 
Titus Andronicus is een generaal in dienst van de Romeinse keizer. Hij zou tot keizer worden benoemd, maar slaat die benoeming af. Als generaal liet hij een zoon vermoorden van Tamora, de latere echtgenote van de keizer. De echtgenote wreekt zich door de twee zonen van Titus vals te beschuldigen van een moord. Hierbij is de vrouw Lavinia haar tong ontrukt en beide handen afgeslagen zodat ze niet kan navertellen wie de daders zijn (de beide zonen van Tamora). De zonen van Titus worden gevangen genomen. De intrigant Aaron vertelt Titus dat hun leven wordt gespaard als Titus zijn hand afhakt. Zo gebeurt. Hij krijgt even later de beide hoofden en zijn hand retour. 
 
Tamora bevalt van een zoon, afkomstig van Aaron. Aaron wordt gevangen genomen door Lucius een andere, uit Rome verbannen zoon van Titus. Aaron vertelt van al zijn misdaden, in ruil blijft zijn kind in leven.
 
(Voor wie het einde zelf wil zien of lezen in de tekst, stop hier met lezen).
 
Titus zint op wraak. Tamora en gaat met haar twee zonen in vermomming naar Titus, maar hij herkent ze. Titus stuurt Tamora terug, maar slacht daarna de keizerszonen. Hij maakt een pastei van hun bloed en hoofden. De pastei schotelt hij voor aan de keizer en zijn vrouw Tamora. Bij dit etentje vallen vele dodelijke slachtoffers. 
 
Lucius wordt keizer. Aaron wordt voor straf tot aan zijn borst in de bodem ingegraven zodat hij zal sterven van honger en dorst. Of het kind van Aaron nog in leven is, blijft onduidelijk.

Titus is ook verfilmd met Anthony Hopkins in de hoofdrol. Hij speelt als Titus in zijn laatste scene als kok en maker van de zonenpastei.

 
Death of a president
 

Death of a president is een nep-documentaire over een aanslag op de Amerikaanse president W. Bush. De film is in oktober uitgezonden op Channel 4 (UK), en daarna op het internet beland. De film duurt 1,5 uur.
 
Tegen de vertoning van de film zijn nogal wat protesten gekomen omdat het onderwerp moreel natuurlijk niet kan. De film wordt in de USA dan ook geboycot door een aantal filmzalen. De boycot is geen trucje om de film meer publiciteit te laten krijgen.
 
Is de film het aanzien nu waard? De titel refereert eigenlijk naar een toneelstuk van A. Miller 'Death of a salesman'. Behalve de president sterft er nog iemand in de film, maar daarmee zou je het einde verklappen.
 
De film maakt wel duidelijk hoe machtig opsporingsinstanties zijn. Zij sporen op en maken de veroordeling door een rechter panklaar. Zij geven de visie op de gebeurtenissen, en die kijk op de wereld geldt als de waarheid. Deze waarheid wordt openbaar gemaakt via de media.
 
Het wordt allemaal gespeeld door acteurs. Het nieuws wordt gemaakt. Het is niet de realiteit zelf. De informatie die tot ons komt wordt geconstrueerd. Het is wel echt, maar het blijft maakwerk. Tijdens de vakantie is er geen nieuws, want dan is iedereen immers op vakantie.
 

  
Julius Caesar
 

Het toneelstuk Julius Caesar van William Shakespeare gaat over de machtstrijd rond deze keizer in het oude Rome. De centrale rol is weggelegd voor Brutus. Brutus en zijn mannen smeden een complot tegen Julius Caesar. Donderwolken en politieke intriges pakken zich samen.
 
In een nogal akelige scène wordt Julius Caesar neergestoken. 'Gij ook Brutus' zijn de laatste woorden van Caesar. Een boodschapper laat weten dat Antonius het gezag van de nieuwe heerser, Brutus, erkent.
 
Antonius komt dan zelf opdraven. Hij heeft het er moeilijk mee: staat hij aan de kant van de moordenaars, of aan de vermoorde Caesar? Brutus legt verantwoording af aan het volk voor zijn daden, met nog bloed aan zijn handen. Hij heeft zijn daad verricht in het belang van Rome. Het lijk van Caesar wordt getoond aan het volk. Dan spreekt Antonius. Hoe redt hij zich hieruit? Het volk mort. Antonius herneemt het woord. Hij heeft een troef. Antonius heeft het geschreven testament van Caesar in handen. Het volk wil de laatste wil van Caesar nu toch ook horen! Antonius toont dan eerst het doodskleed van Caesar dat doorstoken is met de dolken van Brutus en zijn kompanen. Antonius staat kennelijk aan de kant van Caesar? Antonius stelt echter de moordenaars eervolle motieven hadden. Het volk wil nu toch overgaan tot muiterij en opstand. Maar eerst moet het testament worden voorgelezen. Elke Romeinse burger krijgt 75 drachmen! Bovendien schenkt hij de boomgaarden aan de Tiber. Wat een goede keizer was Caesar toch.
 
Antonius spreekt dan in stilte zijn gedachten uit. Octavius is op komst. Ondertussen is het volk woest, men vermoordt een bekend Romeins dichter. Antonius stelt een dodenlijst op. Als hij een bolletje voor de naam plaatst, dan is diegene ten dode opgeschreven.
 
Brutus krijgt dan onenigheid met een van zijn kompanen, zijn broer Cassius. Brutus geeft hem zijn dolk terug. Brutus deelt dan mee dat Portia, zijn vrouw, dood is. Hij gaat dan over tot de orde van de dag: de planning van de strijd tegen Antonius en Octavius.
 
Brutus legt zich te rusten. De geest van Julius Caesar verschijnt (een geestesverschijning komt vaker terug in stukken van Shakespeare). Brutus ontmoet nog Antonius en Octavius voor dat de veldslag begint. Brutus neemt alvast afscheid van Cassius. In de veldslag sterft Brutus, zo denkt Cassius (dit blijkt namelijk een misvatting). Cassius vraagt dan zijn knecht hem te doden met zijn eigen zwaard. Cassius noemt dit in zijn laatste woorden 'de wraak van Caesar' (hij sympathiseerde dus toch met Julius Caesar). De dode Cassius wordt ontdekt, en ook ene Titinius doodt zich met het zwaard.
Dan komt Brutus kijken. Hij trekt echter opnieuw ten strijde. Brutus raakt zwaar gewond. Hij vraagt aan twee van zijn soldaten hem te doden; zij weigeren. Dan bedenkt Brutus dat een ander het zwaard moet vasthouden, terwijl hij erin loopt. Aldus geschiedt.
Octavius en Antonius ontdekken de dood van Brutus. Hij wordt eervol begraven. Hier eindigt het stuk.
Merk op Antonius in dit stuk een heel andere rol speelt dan in Antonius en Cleopatra. Beide stukken staan dus dramatisch gezien los van elkaar.
 

 
Antonius en Cleopatra
 

Antonius en Cleopatra is een van de Romeinse tragedies van Shakespeare. Zoals de titel al doet vermoeden heeft de Romeinse heerser Antonius een relatie met de Egyptische vorstin Cleopatra. Antonius is bevelhebber over het Oost-Romeinse rijk. Het raakt even helemaal aan tussen beiden als het nieuws in Egypte binnenkomt dat Fulvia, de vrouw van Antonius, is overleden.
 
Antonius wordt dan naar Rome geroepen. De keizer Octavius en zijn adviseurs willen dat hij trouwt met des keizers zus, Octavia. Dit nieuws bereikt Cleopatra die hier danig van overstuur geraakt. Ze ziet dit als straf van Octavius die ze te zeer heeft genegeerd.
 
Er wordt flink gefeest, maar Octavius voert ook oorlog om het Oost-Romeinse rijk te bestendigen. Octavius heeft ook een oogje op Cleopatra, en zijn bode brengt deze boodschap over. Antonius ziet dit en wordt woest op de bode. De bode krijgt een afranseling als straf voor het brengen van het goede nieuws.
 
Keizer Octavius gaat met zijn leger te land en ter zee de strijd aan met Cleopatra en Antonius. Antonius heeft te kampen met overlopers naar Octavius. Antonius is kwaad op Cleopatra omdat er Egyptische troepen zijn overgelopen naar Octavius. 
 
(Als u niet wilt weten hoe het afloopt, dan moet u hier stoppen met lezen).
 
Cleopatra bedenkt dan een list (dit lijkt op Juliet uit Romeo en Juliet): ze laat berichten dat ze dood is. Antonius hoort dit, verwondt zich bijna dodelijk, maar weet zich nog bijtijds naar Cleopatra te slepen. Daar sterft hij alsnog. Het zwaard waarmee Antonius zich dodelijk heeft verwond wordt naar Octavius overgebracht.
 
Cleopatra begint dan over haar eigen einde te zinspelen. Ze krijgt eerst nog bezoek van Octavius die haar belooft haar met eer te behandelen. Het is een triest einde. De bedienden volgen haar in haar dood. Eentje valt zelfs pardoes dood neer.
 
De keizer Octavius is geroepen, hij ziet dat Cleopatra is gestorven. Antonius en Cleopatra worden naast elkaar begraven, zo is zijn besluit.
 
Tot zover de beschrijving van het stuk. Met name het laatste gedeelte is knap geschreven door Shakespeare, en wordt in de BBC-versie goed uitgespeeld. Dat is dan ook niet goed na te vertellen, zoals hier. Dit geeft ook tevens de beperking weer van een recensie. Als je te veel vertelt, dan valt de hele spanning van het nog gaan kijken weg.
 
In 1963 is het verhaal over Cleopatra ook als film uitgebracht. Hier zijn onderdelen uit de voorafgaande periode met Julius Caesar aan toegevoegd. Het verhaal komt uit historische bronnen die ook Shakespeare heeft geraadpleegd. De sterfscène van Cleopatra duurt dan geen half uur zoals in BBC-versie, maar is sterk ingekort. De hele film duurt nog wel meer dan vier uur, met vele massascènes.
 

Coriolanus

Het stuk Coriolanus van Shakespeare begint nogal somber. Erg vrolijk is het hele stuk niet bepaald. Het stuk speelt in de vroeg-Romeinse tijd voor Christus. Caius Marcius is een krijger die ten strijde trekt tegen de stad Corioli en de Volsken. De leider van de Volsken, Aufidius, weet ternauwernood te ontsnappen. Marcius overwint en noemt zich dan Coriolanus. Hij wordt tot consul gekroond.
 
Coriolanus is meer soldaat dan bestuurder. De scènes met Coriolanus worden afgewisseld met besprekingen van de tribunen, dat zijn Romeinse burgers van de hogere stand. Het is duidelijk dat niet alle tribunen de komst van Coriolanus als consul op prijs stellen. De meerderheid verzoekt hem dringend het volk toe te spreken. Coriolanus voelt hier eigenlijk niets voor, maar doet het dan toch.
 
Hij wordt geacht zijn wonden te tonen aan het volk. Hij is hier nogal onzeker van zichzelf. Daarna moet hij naar de senaat. Voor de senaat gaat Coriolanus verbaal flink te keer. Hij voelt zich tamelijk machtig. Hij valt over het woord 'zal' van een senator. Hij stelt dat hij zelf wel bepaalt wanneer iets 'zal' gebeuren. Het volk dringt de vergaderzaal binnen. Het conflict wordt toch gesust. Corolianus vertrekt. Hij heeft nu echter de tegenstand van andere bestuurders uit de senaat te verwachten.
 
Zijn vader, lid van de senaat, belooft dat hij hem zal gaan halen. Zijn moeder bepraat hem thuis om zijn harde woorden voor de senaat terug te nemen. Hij vertrekt daarop naar de senaat, en spreekt hen toe. De woede van de bestuurders is echter niet gesust, en hij wordt verbannen uit de stad.
 
Coriolanus heeft een medestander, de oude vijand Aufidius gevonden. Hij vindt steun bij de Volsken. Coriolanus wil samen met Aufidius Rome aanvallen. De senaat zet dan zijn vader onder druk om hem tot andere gedachten te brengen, tevergeefs. Dan wordt zijn vrouw eropaf gestuurd. De moeder smeekt hem. Zijn zoon is erbij. Hij lijkt uiteindelijk toe te geven. Hij vraagt Aufidius om advies.
 
Aufidius neemt het niet dat Coriolanus de zijde van Rome kiest. Corolianus heeft er vrede mee gesloten. Dit leidt tot een confrontatie tussen Aufidius en Coriolanus waarbij de laatste de dood vindt. Dit is het einde van het stuk.
 
Vooral dat laatste komt nogal melodramatisch over. Het hele stuk is nogal statisch. Er zitten wel interessante onderdelen in, maar echt geweldig is het niet allemaal. Het stuk is verfilmd met Ian McKellen in de hoofdrol, meest bekend om zijn rol als Gandalf.

 
 
Troilus en Cressida

Troilus en Cressida is een van de Griekse tragedies van Shakespeare. Men noemt het ook wel een probleemkomedie. De komedie over liefde en oorlog eindigt wel in een tragedie. Elementen uit het verhaal zijn gebaseerd op enkele cultuurhistorische figuren. Shakespeare zet ze echter als levensecht neer, niet als helden. We bevinden ons dus in een Grieks legerkamp rond de stad Troje. .
 
In de stad Troje is Troilus verliefd op Cressida. Hij bespreekt dit met Parnadus, de oom van Cressida. Pandarus bezoekt Cressida, ze bekijken een parade van edelmannen. Troilus komt voorbij.
 
We komen ook Agamemnon en Ulysses (Odysseus) tegen. In het Griekse kamp spelen zich enkele aardige scènes af tussen gewone mensen. Uiteindelijk koppelt Parnadus Troilus en Cressida aan elkaar.
 
Dan worden onderhandelingen geopend over de uitwisseling van een krijgsgevangene in het Griekse kamp. Cressida wordt uitgewisseld en overgedragen aan de Grieken.
 
Cressida is nu in het Griekse kamp. 's Nachts treft Cressida een Griekse aanbidder (Diomed). Troilus is in de buurt en betrapt Cressida hierbij. Troilus vervalt in hevige treurnis hierover bij zijn vriend. Dit gaat niet goed...
 
Hector uit Troje bereidt zich voor op de veldslag. Hij wordt gewaarschuwd voor een naar einde. Hector ontmoet Troilus, die erg verbeten is van zijn ontdekking die nacht.

Tussen alle scènes duikt regelmatig de Griek Thersites op, iemand van laag sociaal allooi die allerlei commentaren rondslingert.
 
De veldslag is in volle omvang, lijkt dan te eindigen. Hector bergt zijn zwaard alvast op, maar wordt dan toch ongewapend overvallen en terneergeslagen. Achilles (Griek) heeft Hector (Trojaan) overwonnen, zo heet het.
 
Troilus komt na de slag in Troje aan en verkondigt de dood van Hector. Parnadus verschijnt ten toneel. De doden worden binnengedragen. Parnadus houdt nog een slotwoord.
 
Nou, dat was het dan mensen. Hier eindigt de bespreking van deze komedie. Ik hoop dat u niet teleurgesteld bent en toch nog vrolijk naar uw bedsteeën kunt verkassen.
 

 
Macbeth
 

De verfilming van Shakespeare's tragedie Macbeth levert veel gewelddadige scènes op. Macbeth is een Schotse vechtersbaas. Macbeth en zijn vrouw (Lady) beramen een plan om koning Duncan te doden.
 
Macbeth heeft voorspellingen aanhoord van drie heksen. Na de moord wordt hij achtervolgd door nachtmerries en waanvoorstellingen. Lady Macbeth blijft echter de aanstichter van het kwaad.
 
In de ochtend wordt de gruwelijke moord ontdekt. Macbeth doet alsof hij van niets weet. De verdachtmaking komt op de bewakers van Duncan te liggen. Macbeth heeft ze 'in zijn woede' vermoord. Lady Macbeth raakt onwel bij het horen van het slechte nieuws. Ze speelt natuurlijk toneel, net als haar man. Wij hebben dit als kijkers gelukkig wel in de gaten.
 
De zonen van Duncan vertrouwen het zaakje niet helemaal en zij ontvlieden het kasteel. Dit werpt echter een verdenking op hen. Macbeth wordt koning. De voorspelling van de drie heksen is uitgekomen, want Macbeth is nu koning.
 
Macbeth vreest in Banquo zijn tegenstander. Hij laat Banquo vermoorden, waarbij de zoon van Banquo kan ontvluchten. Tijdens een feestmaal ziet hij de bloedige geestverschijning van Banquo. Lady Macbeth bewaart haar kalmte. De overige tafelgenoten beginnen nu toch ook onraad te ruiken.
 
Macbeth bezoekt opnieuw de drie heksen. Hij krijgt te horen dat alleen 'een bos' hem kan overwinnen. Die voorspellen hem dat Macduff hem zal onttronen. Macbeth laat daarop zijn hele familie uitmoorden; Macduff wordt niet gevonden.
 
Lady Macbeth is aan het slaapwandelen. Ze wast het denkbeeldig bloed van haar handen af.
 
Engelse troepen belegeren het kasteel van Macbeth. De soldaten camoufleren zich met takken (voorspelling!). Er komt een bericht dat Lady Macbeth is overleden. De troepen rukken op, het lijken lopende bossen. Macbeth ziet zijn einde nu wel naderen. Er volgt een bloedig gevecht tussen Macbeth en Macduff. Macbeth weigert zich over te geven. Macbeth gaat ervan dat de voorspelling van de heksen juist was, en dat hij niet door Macduff kon worden gedood. Hij vergist zich hierin echter, hij heeft niet goed geluisterd naar de heksen. Uiteindelijk wordt Macbeth namelijk wel degelijk doorstoken. Malcolm, de zoon van Duncan, wordt tot koning van Schotland gekroond. De erfvolgorde is hersteld. Dit is het einde van het stuk.
 
In de filmversie van R. Polanski is er veel fysiek geweld. De eindzege bevat een aardige choreografie met een schermscene tussen Macduff en Macbeth. Het hoofd van Macbeth zie je in de film van Polanski van de trap af rollen.
 
In de BBC-versie uit 1983 haalt de regisseur iets uit met de scene waarin Macbeth de geest van Banquo ziet verschijnen. Macbeth kijkt dan naar Banquo, recht de camera in. Zijn wij dan de geestverschijningen?
 
Het stuk Macbeth is onderhevig geweest aan censuur door regisseurs en acteurs. Bepaalde passages worden er nog steeds doelbewust uit weggelaten.
 
Het stuk is gebaseerd op een werkelijk bestaande vorst Macbeth, maar historici benadrukken dat het toneelstuk volstrekt fictie is.
 
 

Shakespeare Handbook
 

Ik heb in Utrecht een boek gevonden over Shakespeare's werken, mooi geïllustreerd, met goede uitleg over zijn toneelstukken. Bij Bol.Com had ik de Shakespeare box besteld, de bestelling is onderweg. En waarom noemen ze in Engeland een doos met visspullen ook zo?

Wat een mooi boek toch. Daar zit ik toch wekenlang in te snuffelen. Ja, je moet het van binnen zien natuurlijk. Wat is dat toch, schoonheid?
 
Dit handboek komt tot 39 toneelstukken van Shakespeare, terwijl de BBC er slechts 37 heeft erkend en verfilmd. Edward III en The two noble kinsmen zijn die ontbrekende stukken.

 
Veel drukte om niets

De romantische komedie Veel drukte om niets van Shakespeare is in 1993 uitgebracht als speelfilm 'Much ado about nothing' met een hele sterrencast aan acteurs. De setting is het zonnige Italië , en het gaat om de lust for life: de liefdesrelaties tussen mannen en vrouwen. Wat zal zich hier allemaal voor onze ogen gaan afspelen, zoveel schoonheid in zulk ene korte tijd?
 
Er spelen twee liefdesaffaires, tussen Claudio en Hero, en Benedick en Beatrice. Een intrigant, Don John, tracht de relatie tussen Claudio en Hero te verstoren. Voor Claudio is het liefde op het eerste gezicht. De trouwplannen voor Claudio en Hero lijken snel beklonken. Dit gaat te snel, dit moet de kijker al verdacht lijken. Later blijkt dat Claudio zwaar op de proef wordt gesteld. De relatie tussen Benedick en Beatrice botert niet. Er wordt heel wat heen en weer gepraat, typisch Shakespeare. Maar dit is duidelijk liefdesbabbel.
 
De vriendenkring besluit om Benedick en Beatrice beiden tegen elkaar, en naar elkaar uit te spelen. De mannen bewerken Benedick, en de vriendinnen richten zich op Beatrice. Al hun conversaties worden per toeval overhoord door Benedick en Beatrice. Dit moet toch wel goed komen?
 
Claudio betrapt dan schijnbaar Hero met een ander. Dit is een complot van Don John. Dit is namelijk niet Hero, maar Margaret. Claudio maakt stennis bij de trouwplechtigheid en weigert haar te trouwen. Claudio vertrekt. De priester bedenkt een list. Er wordt een bericht verspreid dat Hero is overleden van verdriet. Dit zou Claudio tot inkeer brengen, en liefde voor Hero.
 
Benedick bekent zijn liefde voor Beatrice. Benedick zegt dan dat hij alles wil doen voor Beatrice. Beatrice vraagt hem om Claudio te doden. Hij zegt toe hem te zullen uitdagen.
 
Claudio komt tot de ontdekking dat hij slachtoffer is van intriges door Don John. Hij belooft de vader Leonato te zullen trouwen met een andere zus van Hero. Tijdens de trouwerij blijkt dit toch Hero te zijn, tot grote vreugde van Claudio. Hero zegt dat ze door de laster even dood was, maar nu weer leeft. Het komt ook goed tussen Benedick en Beatrice.
 
Tussen deze verhaallijn door is er een komische rol voor de opsporingsambtenaar Dogberry met zijn hulpje. Zij ontdekken per toeval de laster die Don John heeft verspreid. Don John wordt opgebracht en krijgt zijn verdiende loon. Het feest kan nu losbarsten en er wordt flink gedanst. Het leven gaat vrolijk verder.

 

Shakespeare Box
 

In oktober 2006 is de Shakespeare Box uitgekomen met vier dvd's: King Lear, Romeo en Juliet, Macbeth en Twelfth Night. Samen tien uur met Nederlandse ondertitel. Romeo en Juliet is natuurlijk altijd leuk om te zien. Het is wel een tragedie, maar persoonlijk vind ik het een 'leuk' stuk. King Lear wordt speciaal voor de jeugd gespeeld, Macbeth komt in een uitvoering met Ian McKellen, altijd goed. Twelft Night (Driekoningenavond) is van Kenneth Branagh.
 
Het maakt dus vaak wel verschil wie de regisseur of hoofdrol heeft in een stuk van Shakespeare, even aangenomen dat u zijn stukken wel het aanzien waard vindt. Een acteur of regisseur moet er toch helemaal voor gaan, dat zie je er vaak aan af. Over het algemeen levert de BBC goed verzorgde interpretaties af.
De Shakespeare Box kost 20 euro, bij de Mediamarkt in Eindhoven voor 17 euro. De officiële titel is 'The Shakespeare Collection'.
 
Ik lees net in een e-mail van BBCShop dat de 'BBC Shakespeare Collection' aanzienlijk in prijs is verlaagd, na kritiek vanuit het continent. Nu kost de hele serie 163 euro. Je zou ze toch wat willen doen, he? Ik heb er in september nog meer dan 200 euro voor betaald.
 

Koning Lear
 

Koning Lear is een zware, complexe tragedie van Shakespeare. Er spelen een aantal verhaallijnen: de geestelijke afgang van koning Lear, de relatie van Lear ten opzichte van zijn drie dochters, de intriges van Edmund tegen zijn broer Edgar, de verhouding die Edmund onderhoudt met twee zusters en het lot van de hertog van Gloucester. Twee figuren vermommen zich tijdens het spel, Edgar als Arme Tom en de hertog van Kent als Caius.
 
Om goed zicht te houden op het geheel moet men niet alleen letten op koning Lear, maar ook op de hertog van Gloucester. Lear zal zijn verstand verliezen, maar Gloucester zijn ogen.
 
Koning Lear wil zijn rijk verdelen aan zijn drie dochters die hij bij zich roept. Hij vraagt wie het meest van hem houdt: Gonerill, Regan of Cordelia. Het antwoord van Cordelia bevalt hem niet, en hij onterft haar volledig. De hertog van Kent verzet zich hiertegen, en wordt voor straf verbannen. Cordelia trouwt met de koning van Frankrijk.
 
De bastaardzoon van Gloucester, Edmund, spint een complot tegen zijn broer Edgar. Edmund doet de hertog geloven dat Edgar tegen hem samenspant. Gloucester gelooft dit, en Edgar duikt onder en vermomt zich daarna als Arme Ton. Beide dochters Goneril en Regan hebben een verhouding met Edmund.
 
De hertog van Kent heeft zich vermomd als Caius en dient de koning. Caius (Kent) moet een boodschap overbrengen aan de dochter Regan, die verblijft op het kasteel van Gloucester. Bij aankomst krijgt hij het aan de stok met een bode. Caius wordt in een voetblok gezet. Dan arriveert koning Lear. De koning wil Regan spreken, maar zij weigert hem te woord te staan.
 
Lear vraagt onderdak bij Regan, maar ze mag van hem slechts 25 onderdanen meenemen. Dan vraagt Lear toevlucht tot Goneril die inmiddels is gearriveerd; ze biedt hem evenmin beschutting. Lear vlucht dan de storm in. Hij raakt steeds radelozer. Hij komt samen met zijn nar en Caius in een onweersbui terecht. Ze zoeken een schuilhut, hier blijkt Arme Tom (Edgar) te wonen. Lear raakt steeds meer buiten zinnen.
 
Regan en haar man, de hertog van Cornwal, verdenken Gloucester ervan dat hij verraad zou hebben gepleegd. Als straf steken ze Gloucester's ogen uit. De hertog van Cornwal raakt dodelijk verwond door een dienaar van Gloucester. De verblinde Gloucester wordt uit het kasteel gegooid. Hij ontmoet Arme Tom (Edgar), en vraagt hem naar Dover te brengen, waar hij van een klif wil springen. Arme Tom leidt hem, maar niet naar een klif, maar naar een weiland. Gloucester springt. Dan keert Edgar (Arme Tom) terug, hij treft de 'gevallen' Gloucester aan. Koning Lear komt zich ermee bemoeien, hij is waanzinnig geworden. Gloucester herkent de stem van Lear.

Gonerill gaat vreemd met Edmund: ze zoent hem. Goneril's man, de hertog van Albany, verzet zich tegen de handelwijze van zijn vrouw. Gordelia, de onterfde dochter, was inmiddels getrouwd met de koning van Frankrijk. De Franse troepen staan in Dover om ten strijde te trekken tegen Britse troepen. Gordelia blijft koning Lear echter trouw.
 
Edgar is nog steeds bij Gloucester. Ze lopen een soldaat tegen het lijf die een brief bij zich draagt voor Edmund. Tijdens de schermutseling komt de soldaat ten val.
 
De hertog van Kent (Caius) ontmoet Cordelia in Dover. Koning Lear verblijft inmiddels in het kamp van Cordelia. Hij herkent zijn dochter, en vraagt haar hem een vergif te geven. Hij kan zijn lijden niet langer dragen.
 
Regan aanbidt Edmund, en vraagt hem of het waar is dat Edmund ook van haar zus Goderill houdt. De complotten worden dan bijna onontwarbaar. Edgar geeft de hertog van Albany de brief waaruit de relatie tussen Edmund en Gonerill blijkt. Edmund neemt Cordelia en Lear gevangen en geeft het bevel hen te doden. Regan blijft aanpappen met Edmund. De hertog van Albany neemt dan Edmund gevangen vanwege het bedrog met zijn vrouw Cordelia. Regan wordt plots ziek.
 
Dan worden getuigen opgeroepen tegen Edmund. Edgar treedt in een harnas naar voren. Hij wil een gevecht met zijn broer Edmund. Edgar slaat Edmund neer. Edmund ligt op sterven, maar wil zijn onbekende tegenstander kennen. Edgar neemt zijn harnas af.
 
Het bericht komt dat beide zusters Regan en Gonerill dood zijn. Ze hebben elkaar gedood vanwege hun liefde voor Edmund. De hertog van Kent zoekt koning Lear. Edmund bekent in zijn laatste minuten dat hij opdracht heeft gegeven Cordelia en Lear te doden.
 
Lear komt dan op met Cordelia dood in zijn armen. Toch beweegt ze nog, ze leeft. Lear herkent de hertog van Kent niet meer. Nu is Cordelia toch dood. Lear wil nu ook dood. De nar is opgehangen. Dit moet het einde zijn voor koning Lear. Hij is niet meer.
 
Edgar besluit met deze woorden: "Ons drukt het gewicht van droeve tijden neer; spreek naar gevoel, niet naar wat hoort, dit keer. De oudste leed het meest; geen jongere kan ooit zo lang zo veel meemaken als die man."
 
Allen af, met de treurmars.

 

De koopman van Venetie
 

Deze komedie van Shakespeare is onlangs verfilmd met Al Pacino in de hoofdrol. De hoofdrol is niet de koopman, maar de joodse vrek Shylock. In de BBC-versie speelt John Nettles de rol van Bassanio. Bassanio is verliefd op Portia. Hij wil zijn pak laten persen, maar heeft geen geld. Bassanio vraagt Shylock geld aan hem te lenen, de koopman van Venetie, Antonio,staat dan borg. Shylock stelt als enige voorwaarde dat hij een pond vlees van Antonio mag nemen indien Bassanio de schuld niet tijdig terugbetaalt. Verkoopt hij hier niet zijn ziel? De voorwaarde zal uiteindelijk leiden tot een rechtzaak.
 
Er speelt nog een tweede verhaallijn. Er zijn drie prinsen die dingen naar de hand van Portia, een schone dame. Zij heeft drie kistjes: goud, zilver en lood. De prins die het juiste kistje kiest, die mag trouwen met de dame. De prins van Marokko kiest de gouden kist. De prins van Aragorn kiest de zilveren kist. Bassanio kiest de loden kist. Maakt hij de juiste keuze? 
 
Een andere verhaallijn ontspint zich rond de dochter van Shylock, Jessica. Zij wil graag trouwen met Lorenzo. Jessica verlaat heimelijk het huis en neemt daarbij een kostbare diamant mee. Ondertussen vergaan alle schepen van Antonio, en kan hij zijn schulden aan Shylock niet terugbetalen.
 
Dan volgt na de pauze het vierde bedrijf in een rechtzaal. De vorst van Venetië treedt op als rechter. Hij spreekt Shylock toe. Deze eist een pond vlees uit het lichaam van Antonio. Shylock blijft bij zijn eis. Het is voor de stad Venetië belangrijk dat men zich aan handelswetten houdt. Shylock heeft volgens de wet recht op het pond vlees.
 
Uiteindelijk komt Portio, vermomd als man, Antonio te hulp in de rechtzaal. Shylock slijpt alvast zijn mes. Portio stelt enkele juridische vragen. Of zij het pleit wint laten we hier in het midden. Shylock zelf komt er uiteindelijk ook niet onaangedaan vanaf. Hij moet de helft van zijn bezittingen afstaan aan zijn dochter en Lorenzo. Bovendien moet hij Christen worden.
 
Portio krijgt als dank een beloning. Ze vraagt aan Bassanio de ring die hij van zijn vrouw (Portio zelf!) heeft gekregen. Bassanio geeft toe.
 
Portio is weer thuis in haar normale kledij. Bassanio arriveert. Portio vraagt waar de ring is. Bassanio bekent dat hij de ring heeft geschonken. Uiteindelijk komt de waarheid aan het licht. Portio was de jurist in de rechtzaal. Maar een ding kwelt ons toch: is Antonio nog in leven? Gaat heen, ik verklap u toch niets uit wat zich in de rechtzaal heeft afgespeeld. Bekijk het zelf maar in uw theater.

Hamlet
 

Hamlet is een van de bekendste stukken van Shakespeare. Hamlet is prins van Denemarken, hij studeert in Wittenberg. De geest van zijn overleden vader verschijnt voor zijn vriend Horatio. Hamlet heeft een vermoeden dat zijn schoonvader Claudius, pas getrouwd met zijn moeder Gertrude, de moordenaar is.
 
Hamlet hoort het verhaal over de geestesverschijning. Hij gaat er 's nachts heen. De geest van zijn overleden vader vertelt hem dat Claudius hem heeft gedood. Hamlet begint hier al wat door te slaan.

Ophelia is de geliefde van Hamlet. Ophelia wordt bang van zijn gedrag, zo bekent ze aan haar vader Polonius. De geestesgesteldheid van Hamlet komt ook ter ore van Claudius. Hij roept twee deskundigen in om Hamlet eens te analyseren. Polonius vertelt Claudius dat hij de reden van Hamlets verstoorde geest kent. Hij heeft een liefdesbrief van Hamlet aan Ophelia bij zich, en leest deze voor. Hij stelt voor Hamlet heimelijk te observeren tijdens een ontmoeting met Ophelia.
 
Hamlet treedt binnen. Hij gedraagt zich vreemd, geraakt in gesprek met Polonius. Hamlet leest een boek; hij veinst zijn waanzin. De twee deskundigen bezoeken hem. Ze vertellen hem dat een groep toneelspelers in aantocht is. Hamlet vraagt de toneelspelers om de vol­gende dag een fragment te spelen dat hij heeft uitgekozen. Het fragment handelt over een moord, en hij wil hiermee Claudius testen op een reactie.
 
De deskundigen brengen verslag uit aan Claudius. Ophelia bezoekt Hamlet, terwijl Polonius en Claudius de ontmoeting heimelijk zullen gadeslaan. Hamlet komt binnen, en hier spreekt hij de frase 'to be or not to be' uit. Hij richt zich tot het publiek waardoor we opnieuw inzicht krijgen in zijn psyche. Dan ziet hij Ophelia. De liefde schijnt over te zijn. Hamlet heeft ondertussen wel door dat hij geobserveerd wordt. Hij zegt dat Ophelia maar naar een klooster moet gaan. Ophelia geraakt overstuur. Hamlet vertrekt. Claudius besluit dan al dat Hamlet naar Engeland moet vertrekken.
 
Het toneelstukje wordt opgevoerd. Men maakt een duidelijke toespeling op de moord ge­pleegd door Claudius. Claudius is ontstemd, en dit is voor Hamlet een teken van zijn schuld.
 
Claudius laat Hamlet per boot naar Engeland sturen, en wil hem laten vermoorden. Claudius gaat naar de kapel en bidt. Hamlet ontdekt hem daar, maar doodt hem niet, omdat Claudius anders in de hemel zou terechtkomen, en dat gunt hij hem niet.
 
Hamlet wordt op het matje geroepen bij zijn moeder. Achter het gordijn luistert Polonius mee. Hamlet hoort een gerucht achter het gordijn en steekt er blindelings op los, zo de va­der van Ophelia dodend. Het komt tot een emotionele uitbarsting van Hamlet tegen zijn moeder Gertrude. Dan verschijnt de geest van zijn vader weer. Hamlet ziet de geest, maar zijn moeder niet. Hamlet speelt het lijk van Polonius weg, en verbergt dat, 'om te worden opgegeten door de wormen'.
 
Hamlet wordt naar Engeland verscheept. Claudius wilde hem onderweg laten vermoorden, maar dat mislukt. Hamlet's moeder roept Ophelia bij zich. Ophelia is over de toeren. Ze zingt en deelt bloemen uit die ze geplukt heeft.
 
Dan verschijnt Laertes, de broer van Ophelia ten toneel. Hij heeft gehoord van de moord op zijn vader. Er komt een brief van Hamlet binnen waaruit blijkt dat hij nog leeft; hij wil Claudius bezoeken. Claudius stelt Laertes een zwaardgevecht met Hamlet voor. Laertes doet hier een schepje bovenop en wil de zwaardpunt dopen in een dodelijk gif. Voor de ze­kerheid besluit Claudius ook een gifbeker klaar te zetten, in het geval de zwaardpunt on­voldoende blijkt. Gertrude komt met de mededeling dat Ophelia is verdronken. Ophelia was bloemen aan het plukken en hield zich vast aan een wilgentak die brak. Zo viel ze in de beek waarbij haar jurk doorweekte die haar uiteindelijk naar de modder deed zinken.

Dan volgt een dialoog tussen twee grafdelvers. Ze delven een graf voor Ophelia. Ze vragen zich af of het zelfmoord was of niet. Hamlet en zijn vriend Horatio zijn toevallig in de buurt. Hamlet filosofeert over leven en dood. Even later is een begrafenisstoet in aantocht; Laertes is hierbij. Hamlet en Horatio verbergen zich. Hamlet raakt troosteloos als blijkt dat hier Ophelia wordt begraven. Laertes stapt het graf in en kust Ophelia een laatste maal. Hij geeft de schuld van haar dood aan Hamlet. Dan komt Hamlet woest naar voren. Hij valt verbaal uit naar Laertes. Claudius spreekt onder vier ogen Laertes toe zijn kalmte te bewa­ren, indachtig de afspraken die ze gemaakt hebben.
 
Een bode bezoekt Horatio en Hamlet. Hamlet wordt uitgedaagd tot een duel, hetgeen Hamlet aanvaardt. Horatio bewaart zijn verstand. Het lijkt alsof Hamlet zijn onontkoom­baar lot al voorziet. Het komt dan tot een duel tussen Hamlet en Laertes. Hamlet steekt als eerste, en krijgt dan een beker wijn aangeboden van Claudius. De wijn is vergiftigd, en wordt even later niet door Hamlet, maar als toost gedronken door Gertrude. Laertes laat zijn degen vallen; Hamlet raapt die op en wordt dan al dodelijk getroffen door de vergif­tigde punt. Hij verwisselt de degens zodat hij nu vecht met de vergiftigde degen. Hij treft Laertes die neervalt. Ondertussen is Gertrude onwel geworden en sterft. Laertes bekent het complot met het vergif. Hamlet steekt dan Claudius neer. Bovendien giet hij de gifbeker in Claudius leeg. Hamlet zegt dan dat hij dood is. Horatio moet het verhaal verder vertellen.
Hier eindigt het stuk.

 
Othello
 

Othello is een tragedie van Shakespeare genaamd naar de moor Othello. Hij is generaal voor de heren van Venetie. Hij is getrouwd met Desdemona, de dochter van Brabantio, dit zeer tegen de zin van de laatste. Het conflict komt ter sprake in de senaat. De onderge­schikte van Othello, Jago, spant een web van intriges tegen Othello. Hij gebruikt hiervoor Cassio die hij dronken voert. Dit leidt tot een nachtelijke vechtpartij. De eer van Cassio is aangetast, en Jago adviseert hem bij Desdemona om bemiddeling te vragen. Desdemona brengt dit verzoek over aan Othello.
 
Dan verliest Desdemona haar zakdoek, een geschenk van Othello. Jago onderschept deze en legt de zakdoek neer in de kamer van Cassio. Othello is wild van jalouzie geworden en maakt ruzie met zijn vrouw. Hij vraagt waar de zakdoek is gebleven.
 
Jago heeft dan een conversatie met Cassio die door Othello wordt afgeluisterd. Othello voelt zich bevestigd in de ontrouw die hij Desdemoda toedicht. Hij verdenkt Cassio van ontrouw met Desdemoda. Othello beneemt Desdemoda alle levenslucht. De vrouw van Jago bekent dan dat zij de zakdoek aan Jago heeft gegeveven. Jago doodt zijn vrouw. Othello pleegt zelfmoord. Jago zal voor straf duchtig worden gefolterd.

 

Timon van Athene
 

Timon van Athene is een tragedie van Shakespeare die speelt in Griekenland, Athene. Timon is rijk en smijt met geld naar zijn vrienden op de vele feesten die hij geeft. Dan blijkt zijn geld langzaam op te geraken. Zijn bediende heeft dit al door. Er komen schuld­eisers die rekeningen betaald willen zien.
 
Timon probeert geld te lenen van zijn vrienden, tevergeefs. Hij nodigt zijn vrienden dan nog een laatste keer uit, en zet hen een maaltijd voor. Die bestaat uit een pot water. Hij wordt kwaad op zijn vrienden, jaagt hen het huis uit. Hij barst uit in woede.
 
Na de pauze, in het vierde bedrijf, is Timon in armoede en bijna naakt op het strand terechtgekomen. Daar overziet hij zijn leven. Hij spreekt zijn walging uit over zijn vrien­den. Dan ontdekt hij in het zand plotseling gouden munten. Wat moet hij hiermee?
 
Zijn vriend arriveert, samen met enkele hoeren. Hij geeft zijn vriend gouden munten, om hiermee Athene aan te vallen. De hoeren krijgen ook goud zodat ze ziekten kunnen ver­spreiden. Zijn bediende komt langs. Timon acht hem de enige eerlijke man. Dan komen er mensen op hem af die gehoord hebben van zijn goud. Hij spreekt ze bestraffend toe.
 
Timon krijgt bezoek van de regenten van Athene die vragen hem terug te keren. Hij wei­gert, ligt dan al op sterven.
 
In Athene spreekt Timon's vriend de regenten toe. Even later komt het bericht dat Timon overleden is. Dit is het einde van het stuk.
 
Timon van Athene heeft echt bestaan, en Shakespeare baseert zijn stuk op historische bronnen. Timon is een misantroop, een mensenhater. In het stuk spelen alleen maar man­nen. Ik herinner me de scene waarbij hij de potten met water stukgooit nog wel gezien te hebben in de jaren '80 op tv.

 
Platonov
 

Ik heb vrijdag het toneelstuk Platonov van Anton Tsjechov gezien in het nieuwe Parktheater Eindhoven. De toneelvloer had men hier direct laten aansluiten tot aan de voorste rij. Het stuk van het RO theater staat al sinds oktober 2005 op de planken.
 
Platonov is de hoofdfiguur in dit stuk. Tijdens een familiebijeenkomst blijkt dat veel per­sonen niet zo zeker zijn van hun levensdoel. Platonov is een van hen, hij is onderwijzer van beroep. Hij voelt zich een mislukt filosoof en kunstenaar. Hij is aantrekkelijk voor een paar vrouwen die een relatie met hem willen. Zijn vrouw raakt hier danig van over­stuur. Platonov balanceert steeds meer op het randje van de afgrond. 
 
Het stuk van het RO theater speelt dus al vrij lang. Soms zie je dat de acteurs niet meer wachten op een antwoord van de ander. Je moet het eigenlijk zo spelen dat je nog niet weet wat de ander gaat zeggen. Ik heb het stuk geloof ik al eens ooit gezien, ik herkende in elk geval de zin dat 'men het zo heet heeft' helemaal in het begin. Of was dat in De Kersentuin? Het stuk is de hele week opgevoerd in Eindhoven, en tot zaterdag nog te zien.
 
Het is alleen wel verschrikkelijk duur, die entreeprijs van 21 euro. Is het dat wel waard eigenlijk? Echt maatschappelijk vernieuwend is het stuk niet. Het is echter toch nog wel bij de tijd. Erg geschikt voor een klassiek schouwburgpubliek. Een ouder publiek van 60+echtparen, nauwelijks jongeren. Dit soort publiek leidt onherroepelijk tot de dood van het theater. Er komen nauwelijks nog jongeren kijken.

Borat, the movie
 

Ik ben woensdag jl. toch nog even naar de Pathe bioscoop gegaan voor het bekijken van 'Borat, the movie'. Dit is een fictieve documentaire over een journalist uit Kazachstan, genaamd Borat die naar de USA trekt voor een reportage. In de film 'spelen' veel mensen mee die niet in de gaten hebben dat de rol door een acteur wordt neergezet. Hij speelde eerder Ali G.
 
Een scene met enkele studenten in een camper haalde het zelfs tot een rechtzaak. De studenten eisten dat hun aandeel geknipt werd omdat ze er nogal ongunstig vanaf kwamen, maar de rechter heeft die eis niet toegewezen.
 
Je moet er maar van houden, van het grensoverschrijdend gedrag. Het gaat dwars in tegen politieke correctheid, maar legt soms algemeen bestaande vooroordelen bloot. Zo moest ik zelf onlangs Turkse yoghurt eten, en ik kreeg er echt een Wilders- en Verdonkgevoel bij. Je bent dus soms al helemaal geïndoctrineerd door de dagelijkse lawine vanuit de massame­dia.
 
Borat heeft in Nederland een promotiecampagne gemaakt die hem aanzienlijke publiciteit voor de film opleverde. Het optreden in de praatshow Jensen was ook bijzonder komisch. De film kom in maart 2007 op dvd uit.
 
De overige kerstfilms vind ik minder interessant.

Driekoningenavond
 

Driekoningenavond of 'Twelfth Night' is een komedie van W. Shakespeare. De titel duidt op een scene in het stuk die plaatsvindt op Driekoningenavond. Een nachtelijke feestpartij wordt verstoord, en de feestgangers nemen dan wraak op Malvolio. Deze Malvolio ontdekt een brief waaruit zou blijken dat zijn meesteres Olivia van hem houdt. De brief is vervalst, maar Malvolio wordt voor gek opgesloten. Op het eind van het stuk wordt het bedrog ontdekt, en zegt hij nog wraak te zullen nemen. Dit is echter het sub-plot van het stuk.
 
Het hoofdplot gaat om een persoonsverwisseling van een tweeeiige tweeling, Viola en Sebastian. Viola verkleedt zich als man en komt in dienst van Orsino, waar ze verliefd op wordt. Viola komt in contact met hertogin Olivia die haar aanziet als man, en ook een oogje op haar heeft. De persoonsverwisselingen leiden tot diverse verwikkelingen. Uitein­delijk trouw Olivia met de tweelingbroer Sebastion (die immers erg op Viola lijkt) en her­tog Orsino met Viola. Zo komt alles nog goed.
 
Het stuk wordt verlucht met enkele liedjes gezongen door een nar. Door de intrige rond Malvolio krijgt het stuk een wat zwarte ondertoon, die door een regisseur sterker of zwak­ker kan worden aangezet. De persoonsverwisseling komt niet erg geloofwaardig over, maar ik de tijd van Shakespeare werden alle vrouwenrollen door mannen gespeeld.

Liefde's lief en leed
 

Love's labour's lost is een komedie van Shakespeare, soms vertaald als 'Liefde's lief en leed', maar ook als 'Zuchten zonder zoet'.
 
Vier mannen beloven elkaar om drie jaar lang te gaan studeren, zonder een vrouw te ont­moeten. Dit lukt uiteraard niet. Ze ontmoeten vier vrouwen waar ze elk voor zich verliefd op worden.
 
In de bibliotheek ontdekken ze van elkaar dat ze de eed niet trouw zijn gebleven. Er vindt een gemaskerd bal plaats, waar de mannen zich voordoen als Russen. De vier vrouwen zijn echter vooraf ingelicht, en dragen ook maskers. De mannen verwisselen per abuis van vrouw. Als ze met hun bedrog worden geconfronteerd, geven ze dit ruiterlijk toe.
 
Uiteindelijk komt het bericht dat de koning van de prinses is overleden. De mannen moeten beloven een jaar te wachten op hun geliefde. Met dit open einde sluit het stuk.
 
Er worden veel brieven verstuurd en gelezen, en het stuk is echt teksttoneel om de luiste­raar met mooie taal te gerieven. Er zijn geen echte hoofdrollen voor acteurs. Het stuk is bewerkt tot film met muziek en dans, maar dit werd een flop. De toneeltekst van Shakespeare sluit toch niet zo goed aan bij het musicalgedeelte. Toch is deze filmversie van Kenneth Brannagh wel leuk om eens te bekijken.

Midzomernachtsdroom
 

'Midzomernachtsdroom' is een van de meer bekende, sprookjesachtige, komedies van Shakespeare. Er zijn drie plots. Allereerst moet Hermia van haar vader trouwen met Demitrius, waar ze echter niet van houdt. Hermia wil trouwen met Lysander. Demitrius op zijn beurt wordt aanbeden door Helena, die hij echter niet zo ziet staan. Ze vluchten alle vier de stad uit, het bos in. In de stad bereidt een groepje acteurs zich voor op de uitvoering van hun stuk. Ze trekken ook het bos in, om rustig te kunnen repeteren (tweede plot).

In het bos wonen feeen. De feeenkoning Oberon ruzie met de feeenkoningin Titania. Oberon laat haar betoveren door Puck. Ze wordt verliefd op het eerste wezen dat ze ziet (derde plot). Dat blijkt een van de acteurs te zijn die door Oberon is getransformeerd tot ezel.
 
De vier geliefden worden in opdracht van Oberon betoverd, maar Puck vergist zich. Demitrius valt plotseling voor Hermia, en ook Lysander aanbidt haar nu. Deze betoverin­gen vinden plaats in het bos, zogezegd tijdens midzomernacht. Lysander en Demitrius krijgen ruzie.
 
Oberon moet de vergissing van Puck herstellen, en hij laat alleen ontwaken, als ware het een droom. Ieder koppel vindt elkaar nu weer. Ook tussen Oberon en Titiana komt het weer goed. De ezel wordt weer mens. 
 
De handeling verplaatst zich terug naar de stad. De acteurs voeren hun toneelstuk op, waarbij een muur wordt voorgesteld door een acteur.
 
In dit toneelstuk word je echt meegevoerd in een andere realiteit, en het is daarom vaak aangenaam om te zien.
 
Puck besluit het geheel met een nabeschouwing.
 
Het stuk is van muziek voorzien door Mendelsohn die bij sommige regies en filmuitvoe­ringen ook wordt gebruikt. Dit stuk toont goed aan hoe een schrijver het publiek helemaal kan meevoeren in een nieuwe werkelijkheid. Het incorporeren van het stukje toneel in het laatste bedrijf van dit stuk versterkt deze toneelrealiteit nog eens.
 

 
Naar het u lijkt
 

Dit stuk van Shakespeare 'As you like it' is lastig te bespreken. Het begint met een worste­ling tussen Orlando en zijn uitdager aan het hof. Orlando wint dit, maar moet vertrekken. Rosalinde houdt van hem, wordt ook verbannen naar het bos. Daar verkleedt ze zich als jongeling. De handelingen verplaatsen zich dan naar het bos.
 
Er vinden dan vele ontmoetingen tussen Orlando en de verkleedde Rosalinde plaats; Orlando herkent haar niet. Er spelen nog veel meer personages mee die met elkaar verwik­keld raken. Mannen en vrouwen wisselen van rol en gender. Iedereen speelt zo zijn rol, ook in het echte leven.
 
Uiteindelijk trouwt Rosalinde toch met Orlando, en ook een ander stel wordt gekoppeld. Tot slot spreekt Rosalinde het publiek in een epiloog toe. Merk op dat in Shakespeare's tijd alle vrouwenrollen door mannen werden gespeeld. Shakespeare maakt de verwikkelingen doelbewust lastig voor de kijker om te volgen. Er zit wel veel poezie in de teksten.

 
An inconvenient truth
 

Ik heb donderdag de film 'An inconvenient truth' van Al Gore gezien. De film is in Eindhoven gratis vertoond voor leerlingen van alle scholen, en later ook voor een groter publiek. Donderdag werd de film op dvd vertoond in studiecentrum van de Open Universiteit (Kennis­poort) in Eindhoven.

Het is best een aardige film, ook omdat een complexe materie wel goed wordt uitgelegd. Door toename van het broeikaseffect op aarde stijgt de temperatuur, de zeespiegel, en wordt het weer onstuimiger en soms lastiger te voorspellen. Ik zag vrijdag een stukje van de film 'The day after tomorrow', maar dat vond ik echt een B-film, nogal veel onzin.

Aan zelfbewustzijn bij mensen over hun eigen milieukeuzes merk je eigenlijk niets. Dit ligt deels aan de bestuurders die we hebben gekozen. Ze doen er zelf niets aan. Dat is ook het probleem dat Al Gore aansnijdt: politieke partijen doen niets. Niemand durft bijv. wat te ondernemen tegen de auto, een van de bronnen van CO2, een broeikasgas.

Er zijn op dit moment nog twee landen die de internationale afspraken over klimaat, Kyoto, niet hebben bekrachtigd: de Verenigde Staten en Australie. Nu hebben Amerikaanse burgers gelukkig geen grondwettelijk recht op een auto: het wordt immers nergens genoemd in de Amerikaanse Grondwet. US-burgers hebben wel het recht op een eigen wapen, en veel jonge­ren maken van dit recht sporadisch gebruik als ze hun medeleerlingen neerknallen. Dat vinden ze in de USA heel normaal, dit recht om wapens te dragen en te gebruiken. Het is een groot A-team.

Australie en de USA moeten het Kyoto-verdrag zo snel mogelijk bekrachtigen. Dan praten we verder. Die stortbuien die Eindhoven onder water zetten, daar zullen we maar mee moeten leven.
 

Klucht der vergissingen
 

In de komedie 'Klucht der vergissingen' van Shakespeare ontstaan persoonsverwisselingen door een meester (Antipholus) en een knecht (Dromio) die elk een identieke tweeling heb­ben.
 
Het stuk start met een rechtzaak waarin iemand ter dood wordt veroordeeld, tenzij hij tijdig een geldbedrag overmaakt.
Dan komen Antipholus en zijn knecht Dromio ten tonele. Er ontstaan dan vergissingen omdat Antipholus geld uitleent aan de tweelingbroer van Dromio. De tweelingbroer van Antipholus wordt uitgenodigd voor een etentje bij de vrouw van Antipholus, Adriana. Antipholus zelf heeft een gouden ketting besteld, die echter afgeleverd wordt bij zijn tweelingbroer. Met de betaling gaat het natuurlijk ook mis, want Antipholus wordt aangesproken door de koopman, die beweert dat hij de ketting heeft afgeleverd en zijn geld opeist.
 
Adriana denkt dat Antipholus door zijn vreemde gedrag gek is geworden. In de laatste akte komt alles toch nog op zijn pootjes terecht. Als men de persoonsverwisseling ontdekt, komt het tussen Antipholus en Adriana weer goed. De tweelingbroer van Antipholus ziet wel iets in haar bediende. De ter dood veroordeelde krijgt gratie, het geldbedrag hoeft niet te wor­den betaald.
 
Het stuk drijft sommige recensenten tot wanhoop omdat de complicaties dermate ingewik­keld zijn dat er nauwelijks een zinvolle beschrijving van te geven valt. Het lijkt soms wel op de 'Knecht met twee meesters' van Goldoni.

Cymbeline
 

Cymbeline is een tragi-komedie van Shakespeare die zelden in Nederland is opgevoerd. Cymbeline is koning van de Britten tijdens de Romeinse tijd. Hij wil dat zijn dochter Imogen trouwt met zijn pleegzoon Cloten. Imogen trouwt echter stiekem met Posthumus. Posthumus wordt verbannen naar Rome. Imogen verkleedt zich als man (Fidele).
 
In Rome ontmoet Posthumus Iachimo die hij uitdaagt om Imogen te verleiden. Iachimo dringt in een kist de slaapkamer van Imogen binnen en steelt haar armband. Die toont hij aan Posthumus die nu denkt dat Imogen hem heeft bedrogen. Ondertussen geeft de konin­gin een vergif aan een arts, die dit via de bediende van Imogen moet toedienen aan Imogen. De arts vertrouwt het niet, en maakt er een slaapmiddel van.
 
Twintig jaar geleden heeft Belarius twee zonen van Cymbeline ontvoerd. Belarius heeft dit gedaan nadat hij door Cymbeline verbannen was. Zij leven in het vrije veld.
 
De stiefzoon Cloten doet de kleren van Posthumus aan, trekt naar buiten en beledigt de 'zonen' van Belarius. Zij doden en onthoofden Cloten. Imogen was in slaap gevallen door het slaapmiddel, ze ligt naast Cloten en ontdekt het onthoofde lichaam. Ze denkt dat dit Posthumus in.
 
Posthumus is inmiddels gevangen genomen door Cymbeline. In een laatste lange slotakte velt koning Cymbeline een oordeel over het gebeurde. Alles komt uit. De boze koningin is inmiddels overleden. Cymbeline vergeeft de daders het vermoorden van zijn zoon Cloten. Posthumus herkent nu in Fidele zijn geliefde Imogen. Posthumus vergeeft Iachimo.

Maat voor maat
 

Maat voor maat (Measure for measure) is een probleemkomedie van Shakespeare. Het gaat over het de toepassing van rechtsregels, moraliteit en sex. Het stuk begint met sex voor het huwelijk door ene Claudio. Hij wordt veroordeeld door Angelo. Angelo vervangt de hertog die zich even heeft teruggetrokken. Men verwijt eigenlijk dat de hertog vaak te slap op­treedt.
 
De zus van Claudio, Isabelle, is een non, zij tracht Claudio van de doodstraf te redden. Angelo eist, na veel aandringen door Isabelle, dat zij het bed met hem deelt. De hertog heeft zich ondertussen vermomd tot broeder. Hij verzint een list, en laat een andere vrouw, Mariana, in de plaats van Isabelle gaan. Angelo had toevallig aan Mariana beloofd ooit met haar te trouwen.
 
Angelo komt zijn toezegging niet na, en wil Claudio toch ter dood laten brengen. De broe­der (hertog) bedenkt dat een ander de plaats van Claudio zou kunnen innemen, en zulks ge­schiedt.
 
De hertog keert terug, en op het plein beschuldigen Isabelle en Mariana Angelo van leu­gens en ontrouw. De hertog zegt dat Angelo zich hierover maar moet uitspreken. De hertog gaat even weg, maar kom dan vermond als broeder, weer terug. Zo komt de waarheid aan het licht.
 
Angelo verplicht zich om met Mariana te trouwen. De hertog wil Angelo ter dood laten brengen omdat Angelo zelf immers Claudio al had veroordeeld: maat voor maat. Isabelle en Mariana smeken hem echter dit niet te doen. Even later blijkt dat Claudio nog in leven is. Angelo blijft in leven.
 
De hertog doet nu Isabelle ook een aanzoek. Isabelle zwijgt: blijft zij in het klooster of gaat ze met de hertog mee?
Hier eindigt het stuk.

De vrolijke vrouwtjes van Windsor
 

De vrolijke vrouwtjes van Windsor is een komedie van Shakespeare die in Nederlands maar zelden is opgevoerd, behalve dan als opera. Verdi heeft er de opera Falstaf van gemaakt. Falstaf is de centrale figuur in het stuk.
 
Falstaf schrijft twee bijna identieke liefdesbrieven, een aan mevrouw Ford, en een tweede aan mevrouw Page. De bedienden van Falstaf verklappen het geheim echter. De twee (vro­lijke) vrouwen besluiten Falstaf beet te nemen. De man van Ford is bovendien jaloers, hij geeft zich tegenover Falstaf uit als meneer Brook.
 
Falstaf bezoekt mevrouw Ford, wordt dan bijna betrapt door meneer Ford, maar weet te ontsnappen in een grote wasmand. Een tweede maal kan hij ontsnappen door zich te ver­kleden als oud dametje.
 
De vrouwen bekennen tegenover hun mannen wat er is gebeurd, en men besluit Falstaf nog eenmaal beet te nemen. Hij moet zich verkleden als hert met hoorns, 's nachts in het bos bij Windsor. Kinderen hebben zich verkleed als feeën. Falstaf komt uiteindelijk tot inkeer.
 
In het stuk speelt nog een subplot met een dochter die van haar vader moet trouwen met iemand die hij heeft uitgekozen. Dit komt uiteindelijk aan het einde toch weer in orde.
 
 
 

Pericles

Pericles is een romance van Shakespeare, eenmaal in Nederland opgevoerd in 1982 door het Zuidelijk Toneel (Globe). Ik heb het stuk toen gezien, want ik herinner me het plot nog in grote lijn. In de begeleidende teksten werd o.a. gesproken over het moreel verval als be­langrijk thema van het stuk (?).
 
Pericles moet het land verlaten met een schip. Hij doet mee aan een vechtwedstrijd. Op de terugreis bevalt zijn vrouw Thaisa van een kind (Marina), maar er steekt een storm op. De bemanning is bijgelovig en eist dat hij zijn vrouw overboord zet. Dit doet hij in een soort sarcofaag. De baby Marina blijft in leven.

 
De kist spoelt aan, en men brengt Thaisa weer tot leven. De gebeurtenissen spelen zich af op diverse plaatsen en soms vergaan er vele jaren. Een verteller vertelt en vat samen. Marina wordt bijna vermoord, maar juist op tijd gekaapt door een stel piraten. Ze wordt verkocht aan een bordeel en is dan nog steeds maagd. Ze wordt ontdekt en weggekocht door een regent die later met haar zal trouwen. 
 
Ondertussen rouwt Pericles om zijn vrouw en dochter die hij beiden doodt waant. Als boe­tedoening laat hij zijn haar groeien. Marina ontmoet Pericles op een boot en daar komt Pericles langzaam tot het inzicht dat zijn dochter voor hem staat. Hetzelfde gebeurt later met zijn vrouw die eveneens nog in leven is. Zo komt alles toch weer goed.
 

De Storm
 

De Storm is een toneelstuk van Shakespeare dat je gezien moet hebben, een bespreking als deze doet er geen recht aan.
 
Prospero is met zijn dochter Miranda verbannen naar een eiland. Hij heeft magische krachten over mens en natuur, en laat het stormen. Een schip zinkt, en de passagiers spoe­len aan land. Prospero wordt telkens geholpen door de geest Ariel die alleen hij kan zien. Ook het monster Caliban is in zijn macht. De dochter wordt verliefd op ene Ferdinand. Voortdurend betovert en manipuleert Prospero iedereen.

Uiteindelijk wordt het Prospero ook te veel en bevrijdt hij iedereen van de betovering. Nu heeft ook hij rust en kan het toneel verlaten. 
 
Het stuk heb ik ooit bij Toneelgroep De Appel gezien, dat moet in 1976 zijn geweest. De film Prospero's Books van Peter Greenaway is gebaseerd op dit stuk, en te vinden op internet.

 
De twee heren uit Verona
 

De twee heren uit Verona is een komedie van Shakespeare. De twee vrienden zijn: Valentine en Proteus. Valentine is verliefd op Silvia, maar haar vader wil haar uithuwelij­ken aan Thurio. Proteus gaat met Julia, maar als hij Silvia ziet, raakt hij in de ban van haar.
 
Proteus tracht Silvia voor haar te winnen, ten kosten van Valentine. Valentine wordt ver­bannen en sluit zich aan bij een roversgroep. Ondertussen heeft Julia zich als man verkleed tot Sebastian. Deze brengt brieven over voor Proteus, die niet ziet dat hij Julia voor zich heeft.
 
Uiteindelijk krijgt Valentine toch Silvia, maar zijn vriendschap met Proteus is wel onder druk komen te staan. Dan ontdekt Proteus dat Sebastian eigenlijk Julia is, en vergeet hij Silvia weer. Zo komt het toch nog goed.

 
Het wintersprookje
 

Het wintersprookje is een stuk van Shakespeare dat gaat over een koning die zijn vrouw verdenkt van overspel met zijn vriend. (Het thema doet denken aan de veroordeling van Anna Bolein in het stuk Hendrik VIII). De vrouw wordt veroordeeld, wordt in het gevang geworpen en zou daar overleden zijn. Tijdens de rechtzitting wordt een orakel van Delphi voorgelezen, maar de koning hecht hier geen geloof aan.
 
De dochter van de koningin zou ook moeten sterven, maar zij wordt te vondeling gelegd. Daar wordt ze ontdekt en ze wordt opgevoed door haar pleegvader.
 
Er is dan een tijdsinterval van vijftien jaren (vijftien winters). De dochter is opgegroeid en wordt verliefd op de zoon van konings vriend die van overspel werd verdacht. Ondertussen treedt een marskramer met allerlei fratsen op.
 
Er is een weerzien op het hof, de dochter is teruggevonden. Dan gaat de koning naar een standbeeld kijken van zijn vrouw. Het standbeeld komt tot leven, en de koning heeft zijn vrouw terug. Zo eindigt dit sprookje.

 
Het einde
 

De bespreking van Shakespeare's toneelstukken is hiermee tot een einde gekomen. Rest nog te vermelden dat eind 2007 opnieuw de Nederlandse vertaling van Jonk is aangekon­digd (zijn uitgever beweert dit al jaren, dus veel geloof moeten we hier niet aan hechten).
 
Vraag is of het weblog online blijft, eigenlijk alleen voor het onderwijs. Soms zoeken leer­lingen wel eens iets op. Ik heb verder niks meer met het onderwijs sinds dat incident bij de sportschool. Dat soort lui zijn hier ook niet welkom.
 
Wellicht dat ik de besprekingen nog eens bundel in een Word-document. Ik kan het weblog dan definitief verwijderen. Er zijn geen plannen voor een nieuw weblog.